Występujące między wcześniejszą i późniejszą częściami tej tkanki, z których wcześniejszą nazwano protoksylemem, a późniejszą - metaksyle-mem. Początkowo przy określaniu protoksylemu i metaksyle-mu uwzględniano jedynie czas pojawienia się tych tkanek, później zaś wzięto pod uwagę różnice strukturalne (Bugnon, 1925; Esau, 1943), Okazało się jednak, że klasyfikowanie tych tkanek na podstawie jednego z tych kryteriów było niewystarczające - ze względu na różnice w szczegółach rozwojowych występujące u różnych roślin oraz na płynne i nieuchwytne granice między tymi tkankami. W niniejszej pracy terminów protoksylem i metaksylem używa się dla scharakteryzowania sposobu inicjacji ksylemu w korzeniu i w pędzie, przy czym szczególną uwagę zwrócono na miejsce i czas powstawania tych tkanek. Protoksylem pojawia się na początku różnicowania się systemu waskularnego i zajmuje charakterystyczną pozycję w pierwotnym systemie waskularnym rośliny. Na przykład u wyższych roślin naczyniowych
Protoksylem ograniczony jest do największych - na przekroju poprzecznym - wiązek waskularnych łodygi, w których znajduje się w pobliżu rdzenia (ksylem e n -darchiczny, rozdz. 15), podczas gdy na przekrojach korzenia pojawia się w zewnętrznych partiach ksylemu, a więc najdalej od środka (ksylem egzarchiczny, rozdz. 17). Korzeń, liść i łodyga po zainicjowaniu przez merystem wierzchołkowy wydłużają się. W liściu i łodydze protoksylem dojrzewa zazwyczaj jeszcze przed ukończeniem przez te organy intensywnego wydłużania się. Metaksylem, który pojawia się po protoksylemie, znajduje się w fazie różnicowania podczas wydłużania się pędu, a dojrzewa, gdy to wydłużanie jest ukończone. W korzeniu protoksylem dojrzewa zwykle poza strefą najintensywniejszego wydłużania. Okazuje się, że wynika to z ograniczenia strefy wydłużania w korzeniu do krótszego odcinka niż w łodydze. Zależność ta może być zmodyfikowana w silnie wydłużających się korzeniach (Scherer, 1904).
W dyskusji nad strukturą ściany wtórnej w elementach tracheal-nych podkreślano, że w ontogenezie rośliny zachodzą określone kolejne zmiany (sekwencja ontogenetyczna) w urzeźbieniu ścian od pierścieniowatych poprzez spiralne i siatkowate aż do jamko-wanych. Elementy protoksylemu mają zwykle zgrubienia pierście-niowate i spiralne, a niekiedy również siatkowate. Metaksylem może mieć spiralne, siatkowate i jamkowane ściany wtórne. (The Committee on Nomenclatuie, 1957, ogranicza metaksylem do tkanki mającej jamkowane elementy trachealne). Elementy protoksylemu - przynajmniej te, które powstały najwcześniej - są węższe od elementów metaksylemu, mogą być jednak stopniowe przejścia w rozmiarach komórek między tymi dwiema częściami ksylemu. Jeżeli protoksylem dojrzewa jeszcze przed ukończeniem wydłużania się danego organu (co ma miejsce w pędzie), to dojrzałe, ale obumarłe elementy trachealne nie są już zdolne do wydłużania się wraz z otaczającą tkanką; mogą one być tylko rozciągane.
Wskutek czego często całkowicie ulegają zniszczeniu. W czasie rozciągania ściana pierwotna prawdopodobnie ulega rozerwaniu, a ściana wtórna - zniekształceniu. Odległości między pierścieniami zwiększają się, pierścienie przybierają położenie ukośne, a spirale są rozciągane (rys. 11.5C). Elementy metaksylemu, który dojrzewa po ukończeniu wzrostu przez dany organ, nie ulegają ' zniszczeniu; niemniej jednak w najwcześniej powstającym meta-ksylemie podczas jego różnicowania się ściany wtórne mogą podlegać pewnym napięciom. U roślin nie mających przyrostu wtórnego, metaksylem stanowi jedyną tkankę przewodzącą wodę w dojrzałej roślinie. W wypadku występowania dostatecznej ilości tkanek wtórnych metaksylem zwykle przestaje funkcjonować, mimo że jego elementy trachealne pozostają nietknięte. Niekiedy wypełniają się one wcistkami. Protoksylem zawiera zwykle stosunkowo nieliczne elementy trachealne (cewki lub człony naczyń), a znaczne ilości komórek miękiszowych. Te ostatnie po zaniku (obliteracji) elementów trache-alnych pozostają cienkościenne lub drewnieją bezpośrednio, albo po wykształceniu się ścian wtórnych.